Bóng bàn Anh gieo hạt từ kênh thiếu nhi: Bài học cho bóng bàn Việt Nam

Một buổi tối muộn, tôi mở lại bản tin của Liên đoàn Bóng bàn Anh. Người đàn ông bịt mắt đứng bên bàn, đối diện là cậu bé mười tuổi và một chú chó đồ chơi. Anh vung vợt, đánh trả quả bóng vừa được tung lên. Không có trọng tài, không có tỉ số. Chỉ có tiếng cười trẻ thơ vang trong trường quay. Phân cảnh ấy thuộc chương trình thiếu nhi Waffle the Wonder Dog trên kênh CBeebies, nơi một nghệ sĩ bóng bàn và một cậu bé tập viên được đưa lên sóng quốc gia. Người đàn ông ấy tên Leon Thomson — nghệ sĩ bóng bàn kiêm nhà ảo thuật chuyên biểu diễn trick-shot. Cậu bé là Nathan Bloom, mười tuổi, học viên của Trung tâm Bóng bàn Barnet, khoác áo Câu lạc bộ Urban TTC tại giải Cadet BCL, một giải đấu câu lạc bộ dành cho lứa tuổi thiếu niên ở Anh. Nathan được Leon kèm riêng một kèm một. Trong chương trình, họ chơi bóng bằng một quả bóng đồ chơi dành cho chó, một đạo cụ hài hước nằm hoàn toàn ngoài hệ thống thi đấu. Leon biểu diễn màn bịt mắt đánh bóng quen thuộc, và mọi thứ được đóng khung trong ngôn ngữ giải trí dành cho trẻ từ bốn đến bảy tuổi. Đằng sau phân cảnh ấy là một thông điệp phát triển. Liên đoàn Bóng bàn Anh nói thẳng: mục tiêu của họ là hy vọng có thêm nhiều trẻ em chơi bóng bàn. Chương trình phát sóng trên CBeebies, sau đó chiếu lại vào Chủ nhật 27 tháng 9. Buổi ghi hình diễn ra ngày 11 tháng 4. Năm tháng giữa ghi hình và phát sóng — đó là khoảng thời gian một chiến dịch truyền thông dành cho trẻ nhỏ thường phải chờ. Hãy nhìn vào lứa tuổi. Bốn đến bảy. Đó là quãng thời gian tôi tin là mảnh đất đầu tiên của mọi lớp trầm tích tài năng. Mỗi lứa cầu thủ là một lớp trầm tích. Tôi gỡ từng lớp để thấy ngọn nguồn. Nhưng ở Việt Nam, lớp trầm tích ấy thường bắt đầu muộn. Nhiều năm theo dõi các lớp năng khiếu bóng bàn ở Bình Dương, tôi nhớ một buổi chiều ở một trung tâm thể thao tỉnh lẻ: một cậu bé chín tuổi ôm chiếc vợt lóng ngóng, nhìn chiếc bàn trắng như nhìn một thứ xa lạ. Hỏi ra, đó là buổi đầu tiên em chạm vào một quả bóng bàn. Em đã xem bóng đá trên ti-vi từ hồi ba tuổi, đã thuộc tên những ngôi sao nổi tiếng, nhưng chưa từng biết bóng bàn có thể là một trò chơi. Tuổi của Nathan — mười tuổi — là tuổi mà ở Việt Nam trẻ em thường mới bắt đầu làm quen với bóng bàn một cách nghiêm túc, thường đến từ định hướng của cha mẹ hơn là tò mò tự nhiên của trẻ. Ở Anh, một đứa trẻ mười tuổi đã lên truyền hình quốc gia, không đến từ thành tích. Cậu bé được chọn vì sự hiện diện, vì nụ cười, vì khả năng truyền cảm hứng chơi bóng. Tôi không có dữ liệu để so sánh trình độ giữa Nathan với các tay vợt trẻ Việt Nam cùng lứa. Nguồn tin chỉ cho biết cậu bé đang trong hệ thống câu lạc bộ, được kèm riêng, thi đấu cấp Cadet. Không có thứ hạng, không có thành tích đối đầu. Nhưng chính sự vắng mặt của thứ hạng ấy lại nói lên điều quan trọng: họ không cần một nhà vô địch nhí để quảng bá. Họ cần một hình ảnh dễ thương, gần gũi, để mọi đứa trẻ đều nghĩ mình cũng có thể chơi. Tôi từng chứng kiến những người làm bóng bàn Việt Nam loay hoay với câu hỏi vì sao tài năng trẻ cứ ít dần. Một phần câu trả lời nằm ở đây: chúng ta đào tạo từ khi trẻ đã lớn, và chúng ta truyền thông về bóng bàn như một môn thành tích, không phải một trò chơi. Trong khi đó, một tổ chức quốc gia như Table Tennis England lại chấp nhận lên sóng một chương trình có chú chó biết nói tên Waffle — và coi đó là một phần chiến lược phát triển. Rufus Hound lồng tiếng cho chú chó ấy, còn Leon Thomson đưa những pha bóng điệu nghệ vào thế giới tuổi thơ. Họ đang gieo hạt từ khi đứa trẻ chưa biết cầm vợt. Đó là nhãn quan đi trước thời đại: chấp nhận đứng ở hậu trường, chấp nhận kết quả không thể đo đếm ngay, để mười năm sau có một thế hệ trẻ lớn lên cùng bóng bàn. Tất nhiên, có một góc nhìn ngược. Nhiều người làm chuyên môn sẽ nhíu mày khi thấy bóng bàn bị đem ra làm trò cười: một quả bóng cho chó, một màn bịt mắt, một chương trình thiếu nhi. Bóng bàn mà dùng bóng của chó, bịt mắt múa vợt — trò ấy chẳng giống bóng bàn chút nào, chỉ là tạp kỹ. Tôi hiểu sự khó chịu ấy. Nhưng tôi nghĩ đó là góc nhìn của người lớn — người đã quá quen với bóng bàn thi đấu, với tỉ số, với kỹ thuật, đến mức quên mất rằng đứa trẻ bốn tuổi nhìn quả bóng nảy trên bàn và thấy một trò chơi kỳ diệu. Với nó, bóng bàn và trò chơi là một. Nếu ta tước mất sự kỳ diệu đó, ta tước mất cánh cửa đầu tiên dẫn vào môn thể thao. Điều tôi thực sự lo ngại nằm ở chỗ khác: ranh giới giữa giải trí và phát triển. Nathan được chọn lên sóng, theo bài báo, vì hai thầy trò ăn ý trên camera — một tiêu chí truyền thông, không phải tiêu chí chuyên môn. Cậu bé có thể trở thành một khuôn mặt quen thuộc nhỏ bé trong cộng đồng bóng bàn. Rồi áp lực có thể đến: người ta kỳ vọng, người ta so sánh, người ta quên rằng em mới mười tuổi. Tôi đã thấy quá nhiều tài năng nhí bị tôn vinh sớm rồi tắt lịm. Họ không thiếu năng lực; quanh họ thiếu một hệ thống đủ vững để nâng đỡ lời khen. Tôi ghi chép bằng trái tim, nhưng định giá bằng lịch sử của chính họ. Lịch sử bóng bàn đầy những cái tên từng lên báo khi còn nhỏ rồi biến mất. Một lần xuất hiện trên truyền hình không tạo nên nhà vô địch — nó chỉ tạo ra cơ hội. Cách đứa trẻ vượt qua cơ hội ấy bằng sự âm thầm, bằng kỷ luật, bằng những tháng ngày không có máy quay — mới quyết định tất cả. Vậy câu chuyện này có ý nghĩa gì với bóng bàn Việt Nam? Với tôi, nó mang một trọng lượng khác hẳn tin giải trí thông thường. Đó là bài học về cách một quốc gia xây dựng nền móng. Bóng bàn Việt Nam có HLV giỏi, có trung tâm đào tạo, có những tài năng trẻ thực sự. Nhưng chúng ta gần như không có chiến lược truyền thông nhắm vào trẻ mầm non. Trẻ em Việt Nam lớn lên cùng bóng đá trên ti-vi, cùng những chương trình thiếu nhi mà bóng bàn vắng bóng. Khi một đứa trẻ tám tuổi lần đầu cầm vợt, nó không có bất kỳ ký ức tích cực nào về môn thể thao này. Đó là lý do các lớp năng khiếu đông đúc theo mùa — theo phong trào, theo kết quả SEA Games — rồi lặng lẽ vơi đi. Chúng ta thiếu lớp trầm tích đầu tiên: lớp trầm tích được gieo từ trước khi đứa trẻ biết nhận thức về thể thao. Điều tôi sợ nhất không phải sai lầm, mà là thấy một tài năng rồi nhìn nó tắt lịm trong im lặng. Nathan Bloom còn nguyên một hành trình phía trước. Leon Thomson vẫn đang làm công việc thầm lặng của một người mở cửa. Còn chúng ta — những người làm bóng bàn, viết bóng bàn ở Việt Nam — chúng ta có dám chờ đợi một cánh cửa khác? Hay đến khi một người cha ở Bình Dương ngồi xem con mình chơi bóng bàn, và đứa trẻ kể rằng con biết môn này từ một chương trình thiếu nhi năm con bốn tuổi, thì chúng ta mới tự hỏi: vì sao không phải là chúng ta gieo hạt trước?