Osimhen và tiếng nói từ cabin bình luận: Khi một hiệp đấu bị biến thành bản án

Trong hiệp một trận Lille – Galatasaray, Victor Osimhen chạm bóng ít đến mức một bình luận viên ngồi trong cabin truyền hình phải thốt lên rằng anh chỉ có hai pha bứt tốc. Tỷ số khi ấy là 2-2. Một hiệp đấu có bốn bàn thắng, nghĩa là trận cầu đang mở toang, nhịp độ cao, hai hàng phòng ngự liên tục bị kéo giãn. Vậy mà tiền đạo số 9 của đội khách lại bị nhắc tên vì sự vắng mặt trong vòng cấm. Levent Tüzemen, bình luận viên của A Spor, đã dùng sóng truyền hình để đặt câu hỏi: tại sao Osimhen cứ quanh quẩn gần hai hành lang biên thay vì chiếm lĩnh khu vực đắt giá nhất trên sân? Câu hỏi ấy, đặt trong bối cảnh một trận đấu Champions League trên đất Pháp, đáng để mổ xẻ nghiêm túc. Nhưng cách nó được đặt ra, và thời điểm nó được đặt ra, lại là một câu chuyện khác.

Tôi đã theo dõi rất nhiều buổi bình luận trực tiếp kiểu này, đặc biệt ở các nền bóng đá có văn hóa truyền thông nóng như Thổ Nhĩ Kỳ. Ở đó, cabin bình luận không chỉ là nơi phân tích, mà còn là một sân khấu cảm xúc. Người nói phải tạo được cao trào, phải có một câu để cắt vào sóng, phải khiến khán giả đang xem dở hiệp một ngẩng lên. Và cách nhanh nhất để làm điều đó là chọn một ngôi sao và đặt anh ta vào tâm điểm của một sự thiếu vắng. Osimhen, với tư cách là bản hợp đồng cho mượn gây chú ý nhất của Galatasaray mùa này, là mục tiêu hoàn hảo. Tên anh bán được sóng. Vị trí của anh bán được tranh luận. Và sự im lặng của anh trong vòng cấm bán được cả hai thứ đó cùng lúc.

Nhưng hãy tạm gác lại phần trình diễn truyền thông và đi vào phần bóng đá. Lập luận của Tüzemen dựa trên một tiền đề kinh điển: số 9 phải sống trong vòng cấm, phải là người cuối cùng chạm bóng ở khu vực có xác suất ghi bàn cao nhất. Đó là một tiền đề đúng về mặt lý thuyết, nhưng nó chỉ đúng khi đội bóng có khả năng đưa bóng đến chân tiền đạo ấy. Trong một hiệp đấu mà Galatasaray ghi được hai bàn, câu hỏi đặt ra là: hai bàn ấy đến từ đâu? Từ những pha triển khai trung lộ có sự tham gia của Osimhen, hay từ những đợt lên bóng khác hoàn toàn? Nếu là vế thứ hai, thì việc Osimhen dạt ra biên không phải là nguyên nhân của sự bế tắc, mà là hệ quả của nó. Anh ra biên vì bóng không đến được trung lộ. Anh ra biên vì Lille khóa chặt hành lang trong. Anh ra biên vì đó là cách duy nhất để chạm bóng.

Đây là điểm mà bài bình luận trên truyền hình bỏ qua, và cũng là điểm mà nhiều người xem bỏ qua khi nghe một câu nói được cắt gọn. Vị trí của một tiền đạo trong hiệp đấu không phải là một dữ kiện đơn lẻ, mà là kết quả của một chuỗi quyết định: chỉ đạo chiến thuật của huấn luyện viên, sơ đồ phòng ngự của đối thủ, và khả năng cung cấp bóng của tuyến giữa. Không có bản đồ nhiệt, không có số lần chạm bóng trong vòng cấm, không có chỉ số bứt tốc thực tế, thì câu nói hai pha bứt tốc chỉ là một quan sát bằng mắt từ một góc nhìn. Nó có thể đúng. Nhưng nó chưa đủ để kết luận.

Tôi nhớ đến một nguyên tắc tôi luôn giữ khi viết về bóng đá: trái bóng không bao giờ nói dối, nhưng người ta thì có. Ở đây, người ta đang nói rất nhiều, còn trái bóng thì im lặng. Và sự im lặng ấy, đôi khi, mới là thứ đáng để lắng nghe hơn cả. Bởi lẽ, nếu Osimhen thực sự chỉ có hai pha bứt tốc trong 45 phút, thì câu hỏi không phải là tại sao anh ta chạy ít, mà là tại sao cả một hệ thống tấn công của Galatasaray không tạo ra được tình huống để anh ta phải chạy. Một tiền đạo không tự nhiên im lặng. Anh ta bị làm cho im lặng.

Có một chi tiết tôi luôn để ý trong các trận đấu lớn: khi một đội bóng chơi sân khách ở Champions League và ghi được hai bàn trong hiệp một, áp lực tâm lý thường chuyển từ đội khách sang đội chủ nhà. Galatasaray khi ấy đang ở thế thoải mái hơn về mặt tỷ số. Vậy tại sao lại có một bình luận viên chọn đúng thời điểm ấy để chỉ trích ngôi sao của đội nhà? Câu trả lời nằm ở bản chất của truyền thông thể thao Thổ Nhĩ Kỳ: người ta không bình luận theo tỷ số, người ta bình luận theo kỳ vọng. Và kỳ vọng dành cho Osimhen không phải là hai bàn của đội, mà là hình ảnh một trung phong thống trị vòng cấm. Khi hình ảnh ấy không xuất hiện, khoảng trống giữa kỳ vọng và thực tế trở thành chất liệu cho mọi lời chỉ trích.

Điều đáng chú ý là lời chỉ trích này nhắm vào cầu thủ, không nhắm vào huấn luyện viên. Tüzemen không nói rằng hệ thống của Galatasaray không phục vụ được Osimhen. Ông nói rằng Osimhen không làm đúng việc của một số 9. Đó là một lựa chọn có chủ đích, và nó phản ánh một thói quen phân tích phổ biến: khi một ngôi sao chơi dưới kỳ vọng, người ta thường đặt câu hỏi về cầu thủ trước khi đặt câu hỏi về hệ thống. Nhưng trong bóng đá hiện đại, ranh giới giữa lỗi cá nhân và lỗi hệ thống ngày càng mờ. Một tiền đạo dạt biên có thể là vì anh ta thiếu kỷ luật vị trí, hoặc có thể là vì huấn luyện viên yêu cầu anh ta kéo giãn hàng phòng ngự đối phương để mở khoảng trống cho các tiền vệ xâm nhập. Không có thông tin từ phòng thay đồ, không ai trong chúng ta có thể phân biệt được hai khả năng ấy.

Và đây là lúc tôi muốn đặt vấn đề theo hướng ngược lại. Giả sử Osimhen thực sự được chỉ đạo chơi dạt biên. Giả sử đó là một phần trong kế hoạch của huấn luyện viên nhằm khai thác khoảng trống sau lưng hàng phòng ngự Lille. Khi ấy, lời chỉ trích của Tüzemen không còn là một phân tích chiến thuật nữa, mà là một sự hiểu lầm được phát sóng trực tiếp. Và điều nguy hiểm là, một sự hiểu lầm được phát sóng trực tiếp có thể lan nhanh hơn bất kỳ bản phân tích nào. Khán giả nghe câu nói ấy, mang nó về nhà, lặp lại nó trên mạng xã hội, và chỉ sau một đêm, nó trở thành một sự thật được thừa nhận. Đó là cách một nhận định trở thành một định kiến.

Tôi đã từng viết về những khoảnh khắc bị bỏ quên trên sân cỏ, về những cầu thủ dự bị ngồi co ro trong mưa, về những khán đài trống không tiếng vỗ tay. Nhưng có một thứ cũng bị bỏ quên không kém, đó là những khoảng lặng của một tiền đạo không được phục vụ. Người ta đếm bàn thắng, đếm pha bứt tốc, đếm số lần chạm bóng. Người ta ít khi đếm số lần một tiền đạo phải quay lại giữa sân vì không có ai chuyền bóng cho mình. Sự vắng mặt của Osimhen trong vòng cấm, nếu có thật, có thể là một lời buộc tội anh ta. Nhưng nó cũng có thể là một lời buộc tội cả một tập thể đã không làm tròn nghĩa vụ của mình.

Có một câu tôi luôn tin: bóng đá luôn cho chúng ta hai lựa chọn: ngã xuống hoặc cúi đầu. Nhưng trước khi chọn, cầu thủ cần biết mình đang đứng ở đâu. Và để biết mình đang đứng ở đâu, anh ta cần một người chỉ đường đáng tin, không phải một người bình luận đang cần một câu nói hay. Trong trường hợp của Osimhen, người chỉ đường ấy là huấn luyện viên. Và câu trả lời thật sự sẽ không đến từ cabin truyền hình, mà từ băng ghế chỉ đạo và từ những trận đấu tiếp theo.

Hai hoặc ba trận tới sẽ là phép thử. Nếu Osimhen tiếp tục dạt biên, và nếu Galatasaray tiếp tục ghi bàn từ những nguồn khác, thì có lẽ chúng ta đang chứng kiến một mô hình chiến thuật có chủ đích, không phải một lỗi lầm. Nếu anh ta trở lại vòng cấm và nổ súng, thì lời chỉ trích kia sẽ tan biến nhanh như khi nó xuất hiện. Còn nếu anh ta tiếp tục im lặng, và đội bóng bắt đầu trượt dốc, thì câu hỏi sẽ không còn dành cho anh ta nữa. Nó sẽ dành cho người đã đặt anh ta vào vị trí ấy.

Tôi không biết Osimhen có đọc được những lời bình luận bằng tiếng Thổ Nhĩ Kỳ hay không. Nhưng tôi biết một điều: một cầu thủ bị chỉ trích giữa trận đấu thường mang theo vết sẹo ấy vào hiệp hai. Đó là lý do vì sao tôi luôn do dự trước những bản án được tuyên khi trận đấu còn chưa kết thúc. Bóng đá là một bài thơ chưa được viết xong. Và người ta không nên chấm điểm một bài thơ khi mới đọc xong khổ đầu tiên.