Khoảng lặng sau tiếng bi va: Bida Việt Nam và bài toán của những con số chưa kịp múa

Một buổi tối ở một câu lạc bộ bida ven biển Nha Trang, tôi ngồi nhìn một cơ thủ trẻ đặt cây cơ xuống mặt bàn, lùi lại nửa bước rồi đứng yên. Không có cú đánh nào. Trong mười một giây, viên bi cái nằm im trong khi ba viên bi mục tiêu xếp thành một tam giác lệch gần băng. Không ai trong quán để ý đến mười một giây ấy. Họ đợi cú đánh. Chính tôi cũng từng đợi cú đánh như họ, cho đến khi tôi nhận ra mình đã dành gần bốn mươi năm để viết về những khoảnh khắc mà không ai buồn ghi lại.

Trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc viên bi nằm im.

Người ta thường nghĩ bida là môn thể thao của những cú đánh. Nhưng nhìn kỹ một hiệp ba băng, phần lớn thời gian của một cơ thủ là để đi bộ quanh bàn, cúi xuống ngắm, đứng lên, đi bộ lại, lau đầu cơ, rồi lại cúi xuống. Cú đánh chỉ chiếm một phần rất nhỏ của một trận đấu. Phần còn lại là một chuỗi quyết định âm thầm diễn ra trong đầu và trong chân, mà không camera nào ghi lại và không bảng điện tử nào hiển thị.

Tôi ngồi đó và tự hỏi: nếu không ai ghi lại mười một giây ấy, thì lấy gì để kể về trận đấu này mười năm sau?

Bida Việt Nam đang ở đâu

Việt Nam là một trong những thị trường bida ba băng (carom 3 băng) sôi động nhất thế giới. Theo dữ liệu công bố của Liên đoàn Bida Thế giới (UMB), các giải World Cup ba băng từng được tổ chức tại Thành phố Hồ Chí Minh. Các cơ thủ Việt Nam — những cái tên như Trần Quyết Chiến hay Nguyễn Quốc Nguyện — đã nhiều lần góp mặt ở những vòng đấu cuối của các giải quốc tế. Bida lỗ (pool) cũng phổ biến không kém, với hệ thống câu lạc bộ trải khắp các tỉnh thành, từ những quán nhỏ ven đường đến những trung tâm có hàng chục bàn đặt cạnh nhau.

Nhưng có một nghịch lý nằm dưới bề mặt sôi động ấy. Một môn thể thao với hàng nghìn câu lạc bộ, hàng trăm giải đấu mỗi năm và một cộng đồng người chơi khổng lồ lại có rất ít dữ liệu được ghi chép một cách hệ thống.

Dựa trên kinh nghiệm theo dõi các trận đấu của tôi trong nhiều năm, tôi đã nhiều lần thử tra cứu những con số cơ bản nhất. Một cơ thủ Việt Nam đánh bao nhiêu trận trong một mùa? Tỷ lệ thành công của những cú đánh dài là bao nhiêu? Ở một giải trong nước, trung bình mỗi hiệp kéo dài bao lâu, và ai là người thắng nhiều nhất ở những hiệp quyết định? Những con số ấy tồn tại — trong trí nhớ của ban tổ chức, trong sổ tay của huấn luyện viên, trong những đoạn video nghiệp dư trên mạng xã hội — nhưng chúng không tồn tại trong một cơ sở dữ liệu nào có thể tra cứu được.

Đây là điểm khác biệt rất lớn so với bóng đá hay bóng rổ. Với bóng đá, chỉ cần một cú nhấp chuột là có thể tra ra số đường chuyền của một cầu thủ trong một trận đấu cụ thể. Với bida Việt Nam, tôi phải gọi điện cho ba người, đợi hai ngày, và nhận về ba con số không giống nhau.

Những con số biết múa

Tôi học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa.

Đó không phải một câu nói cho hay. Đó là một nguyên tắc làm việc. Một con số nằm im trên bảng thống kê là một con số chết. Nó chỉ sống khi ta đặt nó vào đúng chỗ, cạnh một hình ảnh, cạnh một khoảnh khắc, để nó kể được một câu chuyện mà mắt thường không thấy.

Tôi nhớ có lần, khi còn trẻ, tôi ngồi cả một buổi chiều với một cuốn sổ ghi chép về các trận đấu của một câu lạc bộ. Tôi ghi lại từng cú đánh, từng vị trí bi, từng lần cơ thủ phải đứng lên suy nghĩ. Sau vài giờ, khi nhìn lại trang giấy, tôi nhận ra những con số ấy không nằm rời rạc. Chúng nối với nhau thành một đường. Đường ấy không phải đường thẳng, mà là một đường lượn, lúc căng lúc chùng, giống như nhịp thở của một người.

Nhịp thở. Đó là từ tôi muốn dùng. Một trận bida không phải một chuỗi cú đánh bằng nhau. Nó có nhịp. Có lúc trận đấu căng lên, cả quán im lặng; có lúc nó chùng xuống, người ta gọi đồ uống, người ta nói chuyện. Những khoảng chùng ấy không phải là khoảng chết. Chúng là nơi trận đấu nghỉ ngơi để rồi bùng lên ở hiệp sau.

Nếu tôi có dữ liệu về những khoảng chùng ấy — chúng kéo dài bao lâu, xảy ra sau cú đánh nào, ai là người tạo ra chúng — tôi có thể kể một câu chuyện hoàn toàn khác về bida Việt Nam. Nhưng tôi không có. Tôi chỉ có ký ức, và ký ức thì không kiểm chứng được.

Khoảng trống của dữ liệu

Đây là chỗ câu chuyện trở nên khó chịu.

Có một lần, một biên tập viên gửi trả tôi một bài viết với một dòng ghi chú ngắn: "Quá nhiều cảm xúc, quá ít dữ liệu." Tôi đọc dòng ấy ba lần. Lần đầu, tôi giận. Lần thứ hai, tôi buồn. Lần thứ ba, tôi hiểu rằng ông ấy đúng — không phải vì cảm xúc của tôi sai, mà vì tôi không có đủ dữ liệu để chứng minh cảm xúc ấy là thật, chứ không phải sản phẩm của trí tưởng tượng.

Với bóng đá, tôi có thể chứng minh. Tôi có thể chỉ ra rằng một đội chạy ít hơn đối thủ nhưng vẫn thắng, và phân tích vì sao. Với bida Việt Nam, tôi không thể. Tôi chỉ có thể nói: "Tôi cảm thấy trận đấu đã đổi chiều ở hiệp thứ mười." Và người đọc không có cách nào kiểm chứng lời tôi.

Điều này không chỉ là vấn đề của người viết. Nó là vấn đề của cả một nền bida. Khi không có dữ liệu, người ta chỉ có thể tranh cãi bằng niềm tin. Ai giỏi hơn ai? Câu trả lời phụ thuộc vào việc bạn hỏi ai, ở quán nào, sau khi uống bao nhiêu. Bida Việt Nam có rất nhiều tài năng, nhưng nó thiếu một thứ rất lạnh lùng: những con số được ghi lại đủ lâu và đủ kỹ để có thể tranh luận công bằng.

Tôi không viết về điểm số. Tôi viết về những gì điểm số che giấu. Nhưng muốn viết về những gì bị che giấu, trước hết tôi phải có cái che giấu nó.

Điểm mù của ký ức

Đến đây, tôi phải tự phản bội chính mình. Bởi vì lập luận hấp dẫn nhất — rằng bida Việt Nam cần dữ liệu hơn nữa, cần thống kê, cần camera, cần một hệ thống ghi chép hiện đại — có thể là một lập luận sai.

Tôi nhớ mùa dịch. Trong 398 ngày không có tiếng bi va vào nhau, tôi ngồi nhà, đọc lại những ghi chép cũ. Tôi tìm thấy một tập giấy từ thời còn trẻ, khi tôi còn là sinh viên thống kê: những con số về các trận đấu của một câu lạc bộ mà tôi theo dõi. Tôi lấy bút chì nối các con số ấy lại trên một tờ giấy trắng, và chúng vẽ thành một đường dài như đang múa. Tôi khóc.

Vì sao tôi khóc khi nhìn một đường vẽ từ những con số? Bởi vì trong khoảnh khắc ấy, tôi không thấy số liệu. Tôi thấy một cơ thủ đứng dậy khỏi bàn sau một cú đánh hỏng, thấy một quán bida vắng người, thấy một buổi chiều không ai nhớ. Những con số ấy chỉ có ý nghĩa vì chúng nhắc tôi nhớ một điều gì đó mà tôi không biết mình đã quên.

Điểm mù của ký ức tập thể nằm ở đây. Chúng ta tin rằng dữ liệu sẽ cứu lấy ký ức. Nhưng thực tế, dữ liệu chỉ có giá trị khi có một người sẵn sàng ngồi lại và đọc nó bằng cả trái tim. Một nền bida có thể có hàng triệu dòng thống kê và vẫn nghèo ký ức, nếu không ai chịu nối chúng lại thành một đường.

Ngược lại, một nền bida có thể không có gì ngoài ký ức và vẫn giữ được linh hồn. Nhưng nó sẽ không thể tranh luận, không thể phát triển một cách công bằng, và không thể truyền lại cho thế hệ sau. Ký ức không có dữ liệu là ký ức đang chết dần.

Đó là nghịch lý tôi phải sống cùng: tôi cần dữ liệu để kể câu chuyện, nhưng tôi không được để dữ liệu kể thay câu chuyện.

Điều đang diễn ra trên bàn bi

Quay lại câu lạc bộ ở Nha Trang. Cơ thủ trẻ ấy cuối cùng cũng cúi xuống và đánh. Cú đánh không đẹp. Viên bi cái chạm băng thứ nhất, rồi băng thứ hai, rồi lăn quá xa và dừng ở một vị trí không ai mong muốn. Nhưng phản ứng của anh ấy mới là điều tôi nhớ. Anh không lắc đầu. Anh không thở dài. Anh đứng thẳng dậy, nhìn quanh bàn một vòng, rồi bắt đầu tính toán cho cú tiếp theo.

Đó là khoảnh khắc tôi muốn viết. Không phải cú đánh hỏng, mà là cách một người đứng dậy sau cú đánh hỏng. Đó là dữ liệu không có trong bất kỳ bảng thống kê nào. Nhưng nó là dữ liệu thật. Nó nói rằng cơ thủ này không bỏ cuộc. Và nếu tôi ghi lại những khoảnh khắc như thế trong một mùa giải — bao nhiêu lần một cơ thủ đứng dậy sau cú hỏng, bao nhiêu lần anh ấy đánh tiếp ngay lập tức, bao nhiêu lần anh ấy đi bộ vòng quanh bàn lâu hơn bình thường — tôi sẽ có một chỉ số mới: chỉ số bền bỉ tinh thần, đo bằng số lần đứng dậy.

Không ai đo chỉ số ấy ở Việt Nam. Nhưng nó tồn tại. Nó ở đó, trên mọi bàn bi từ Nha Trang đến Cần Thơ, từ Hà Nội đến Sài Gòn, mỗi buổi tối, mỗi cuối tuần, mỗi giải đấu không được truyền hình.

Tôi từng thử đếm. Một tối nọ, tôi ngồi ở góc quán với một cuốn sổ, và tôi đếm số lần cơ thủ đứng dậy giữa các cú đánh. Trong bốn hiệp, con số ấy là hai mươi bảy. Anh ấy đứng dậy hai mươi bảy lần. Không ai trong quán biết điều đó. Nhưng hai mươi bảy là một con số thật, đo được, có thể so sánh. Nếu tôi làm điều này trong một mùa giải, cho mười cơ thủ, tôi sẽ có một bức tranh mà không ai từng vẽ.

Vấn đề là không ai trả tiền cho tôi để ngồi đếm. Và đó là lý do vì sao dữ liệu bida Việt Nam vẫn còn nằm im trên băng.

Nhìn từ bên ngoài

Tôi sinh ra ở Philippines và sống ở Việt Nam. Góc nhìn ấy khiến tôi nhìn thấy những thứ mà người trong cuộc, vì quá quen, đã không còn nhìn thấy.

Người Philippines và người Việt Nam có một điểm chung kỳ lạ: cả hai đều yêu bida đến mức coi nó như một phần của đời sống, chứ không phải một môn thể thao để xem trên tivi. Bida ở đây không phải là một sự kiện. Nó là một thói quen. Nó là nơi người ta nói chuyện, uống cà phê, gặp bạn cũ, và đôi khi — rất đôi khi — chơi một trận để đời.

Chính vì thế, dữ liệu ở đây khó thu thập hơn bất cứ nơi nào. Bởi vì không ai đến quán bida để trở thành một con số. Họ đến để sống một buổi tối. Và một buổi tối thì không đo được.

Nhưng tôi tin rằng có một cách ở giữa. Ta có thể ghi lại đủ dữ liệu để hiểu trận đấu mà không biến nó thành một bảng tính. Ta có thể đo nhịp thở mà không làm nghẹt nhịp thở ấy. Ta có thể đếm số lần một cơ thủ đứng dậy sau cú hỏng, mà không biến mỗi lần đứng dậy thành một con số vô hồn trên màn hình.

Đó là công việc tôi chọn. Không phải vì nó dễ, mà vì nó cần.

Câu hỏi để lại

Tôi không biết bida Việt Nam có cần dữ liệu hay không. Tôi chỉ biết rằng mỗi tối, ở hàng nghìn câu lạc bộ trên khắp đất nước này, có những khoảnh khắc diễn ra rồi biến mất, và không ai ghi lại chúng.

Có những cú đánh không nằm ở bảng điểm, mà nằm ở nhịp thở của quán.

Người ta nói bida là môn của những cú đánh. Tôi không nghĩ vậy nữa. Bida là môn của những khoảng lặng giữa các cú đánh — khoảng lặng mà người xem thường bỏ qua, nhưng chính ở đó trận đấu được quyết định.

Mười một giây. Đó là khoảng thời gian một cơ thủ trẻ ở Nha Trang đứng yên trước khi đánh. Không ai đếm. Không ai ghi. Nhưng mười một giây ấy là một phần của trận đấu.

Và nếu một ngày nào đó, một người nào đó ngồi lại và đếm mười một giây ấy — đếm cho cả một mùa giải, cho cả một thế hệ — có lẽ họ sẽ tìm thấy điều mà tất cả chúng ta đã bỏ lỡ.