Bi-a Việt Nam: Khi một mặt bàn chứa nhiều thế giới

Ở một quán bi-a nhỏ trên đường Nguyễn Thiện Thuật, Nha Trang, đồng hồ chỉ 1 giờ 15 phút sáng. Ngọn đèn trên bàn carom vẫn sáng, và một người đàn ông trung niên đứng bất động, đầu cơ hạ thấp, mắt dán vào ba viên bi nằm gần nhau ở góc bàn. Ông không đánh. Ông đứng đó, đo khoảng cách, đo độ xoáy, đo cả nhịp thở của chính mình. Ngoài kia, thành phố biển đã ngủ. Trong này, một trận đấu vẫn đang diễn ra mà không ai ghi điểm, không ai reo hò, không có bảng điện tử nào nhấp nháy. Trận đấu thực sự bắt đầu từ khoảnh khắc bi không chạm cơ. Và chính lúc đó, tôi nhận ra rằng ở Việt Nam, bi-a chưa bao giờ chỉ là một môn thể thao. Nó là một hệ sinh thái gồm nhiều thế giới chồng lên nhau, mỗi thế giới nói một thứ tiếng riêng, và người xem thường không phân biệt được chúng. Nói đến bi-a, người ta có thói quen gộp tất cả vào một cái tên. Nhưng dưới mái nhà mang tên "billiards" ấy tồn tại ít nhất sáu kỷ luật khác biệt: snooker, pool 9-ball, pool 8-ball kiểu Mỹ, bi-a 8-ball kiểu Trung Quốc, carom, và pyramid kiểu Nga. Mỗi kỷ luật có hệ thống luật riêng, kỹ thuật cốt lõi riêng và cả một nền công nghiệp thương mại riêng. Một cú đánh trong snooker và một cú đánh trong carom có thể trông giống nhau trên màn ảnh, nhưng chúng được sinh ra từ hai triết lý hoàn toàn khác biệt: một bên là nghệ thuật kiểm soát bi mẹ để ghi điểm liên tục, một bên là nghệ thuật điều khiển quỹ đạo để chạm đúng mục tiêu trong không gian không có lỗ. Chính vì thế, việc gọi tất cả là "bi-a" mà không phân biệt kỷ luật là một sự đơn giản hóa đầy rủi ro, bởi nó khiến người xem hiểu sai về bản chất của từng bộ môn. Ở Việt Nam, ngôi vương thuộc về carom 3 băng. Đây là bộ môn mà các cơ thủ Việt Nam đã khẳng định vị thế trên bản đồ thế giới trong nhiều năm qua. Những cái tên như Trần Quyết Chiến, Nguyễn Đức Anh Chiến, Ngô Đình Nại, Trần Đức Minh hay Bao Phương Vinh không còn xa lạ với làng bi-a quốc tế. Giải World Cup carom 3 băng được tổ chức thường niên tại Thành phố Hồ Chí Minh đã trở thành một điểm hẹn quen thuộc, nơi khán đài chật kín người và mỗi đường bi được theo dõi bằng nhịp thở nín lặng. Không khí ấy giống như một buổi hòa nhạc hơn là một trận đấu thể thao, và có lẽ đó chính là lý do carom chiếm được vị trí đặc biệt trong trái tim người hâm mộ Việt Nam. Nhưng nếu chỉ nhìn vào carom, ta sẽ bỏ lỡ một nửa câu chuyện. Bởi lẽ, mỗi kỷ luật bi-a vận hành theo một chuỗi giá trị khác nhau, từ khâu đào tạo đến khâu thương mại. Carom 3 băng đòi hỏi người chơi phải thành thạo hình học của bàn bi và vật lý của độ xoáy, nhưng nó không có yếu tố "lỗ" để tạo ra những pha kết thúc dứt khoát. Ngược lại, pool 9-ball và 8-ball lại xoay quanh khả năng kiểm soát bi mẹ sau mỗi cú đánh, bởi chỉ cần một sai số nhỏ, thế trận có thể đảo chiều ngay lập tức. Snooker, với hệ thống luật nghiêm ngặt và các giải đấu thuộc hệ thống chuyên nghiệp do các tổ chức quản lý quốc tế điều hành, lại là một thế giới riêng, nơi mà một cú đánh hỏng có thể bị xử phạt và trao quyền cho đối thủ. Trên thực tế, chuỗi giá trị của bi-a trải dài từ thượng nguồn — những xưởng sản xuất bàn, cơ, bi — đến trung nguồn là các cơ thủ, giải đấu và truyền thông, rồi hạ nguồn là tài trợ, hàng hóa phái sinh và văn hóa sưu tầm. Ở Việt Nam, khâu thượng nguồn vẫn phụ thuộc phần lớn vào nhập khẩu, trong khi khâu trung nguồn lại có sức sống mạnh mẽ nhờ lực lượng cơ thủ tài năng. Đây là một nghịch lý quen thuộc của nhiều nền thể thao Đông Nam Á: con người thì xuất sắc, nhưng hạ tầng và công nghiệp phụ trợ thì còn đi sau. Ở Việt Nam, các kỷ luật này tồn tại song song nhưng không đồng đều. Carom có hệ thống giải đấu, có nhà tài trợ, có truyền hình trực tiếp và có một cộng đồng người hâm mộ trung thành. Pool có Dương Quốc Hoàng và một thế hệ trẻ đang lớn lên từ các quán bi-a ở các đô thị lớn. Snooker vẫn còn khá khiêm tốn, chủ yếu phát triển trong các câu lạc bộ tư nhân. Bi-a 8-ball kiểu Trung Quốc đang mở rộng ảnh hưởng trong khu vực, với các giải đấu có giá trị tiền thưởng hấp dẫn. Sự chênh lệch này tạo nên một bức tranh vừa phong phú vừa bất đối xứng. Ở các đô thị lớn như Hà Nội, Đà Nẵng và Thành phố Hồ Chí Minh, những quán bi-a mọc lên như một thứ văn hóa đường phố. Đó là nơi một cậu bé mười lăm tuổi lần đầu cầm cơ, nơi một người đàn ông trung niên tìm lại cảm giác của tuổi trẻ, và cũng là nơi những tài năng tương lai được phát hiện một cách tình cờ. Nhưng con đường từ một quán bi-a địa phương đến một giải đấu quốc tế vẫn còn rất dài và đầy chông gai. Không có nhiều học viện đào tạo bài bản, không có nhiều giải đấu trẻ được tổ chức thường xuyên, và không có nhiều cơ hội để các tay cơ trẻ cọ xát với trình độ quốc tế. Về mặt quản lý, bi-a là một lĩnh vực có tính cạnh tranh cao và dễ bị ảnh hưởng bởi các vấn đề liên quan đến cá cược. Các tổ chức quốc tế đều có những quy định nghiêm ngặt nhằm bảo vệ tính liêm chính của bộ môn. Ở Việt Nam, việc xây dựng một hệ thống giải đấu minh bạch và một môi trường cạnh tranh lành mạnh là điều kiện tiên quyết để bi-a phát triển bền vững, chứ không chỉ dừng lại ở những khoảnh khắc đẹp trên bàn. Điểm nghịch lý nằm ở chỗ: chính sự tập trung gần như tuyệt đối vào carom 3 băng lại vừa là niềm tự hào, vừa là điểm mù của bi-a Việt Nam. Trong khi thế giới đang chứng kiến dòng tiền đổ về các kỷ luật có tính giải trí cao và dễ thương mại hóa hơn, Việt Nam vẫn giữ một vị trí đặc biệt trong lòng những người yêu carom. Nhưng nếu chỉ đứng yên trên một nền tảng, ta sẽ khó lòng mở rộng ra toàn bộ hệ sinh thái. Một tay cơ giỏi carom không tự động trở thành một tay cơ giỏi pool, bởi cảm giác về độ xoáy và quỹ đạo được rèn luyện trong một không gian không lỗ sẽ khác biệt hoàn toàn với cảm giác trong một không gian có lỗ. Tôi học cách đọc trận đấu bằng những con số, nhưng chỉ khi chúng biết múa. Và những con số của bi-a Việt Nam đang kể một câu chuyện thú vị: số lượng cơ thủ chuyên nghiệp ở carom đông hơn nhiều so với pool, số giải đấu quốc tế được tổ chức tại Việt Nam tập trung chủ yếu vào carom, và số khán giả theo dõi trực tiếp cũng nghiêng hẳn về phía này. Đó là một lợi thế, nhưng cũng là một lời nhắc nhở rằng sự đa dạng của bộ môn vẫn chưa được khai thác hết. Có những khoảnh khắc không nằm ở bảng điểm, mà nằm ở nhịp thở của khán đài. Và bi-a Việt Nam đang sở hữu rất nhiều khoảnh khắc như thế. Câu hỏi đặt ra không phải là kỷ luật nào tốt hơn, mà là liệu chúng ta có đủ can đảm để nhìn thấy tất cả chúng như những phần của một bản giao hưởng, thay vì chỉ chọn một nhạc cụ để chơi mãi một bản nhạc.